Cevad Memduh Altar / Makaleler / FATİH SULTAN MEHMED VE RÖNESANS
Cevad Memduh Altar1902-1995
English | Français | Deutsch | Italiano | Español

ESERLERİMAKALELER

Bu belgeyi Word Dökümanı Olarak İndirebilirsiniz!

“Zafer” dergisi
16 Aralık 1961
Yıl: 1
Cilt: 1
Sayı: 7

 

FATİH SULTAN MEHMED
VE RÖNESANS

Cevad Memduh Altar

            Her iki tarafın da birbirine olan ilgisi, önemli sebeplere dayanıyordu: İtalyan sarayları, Büyük Türk’ü her ne pahasına olursa olsun kendi taraflarına kazanmak için rekabete girişmişlerdi. Fatih Sultan Mehmed’in isteği ise, tarih bilgisini arttırmak ve Rönesans’ın ilim ve sanat adamlarından faydalanmaktı.

            Venedik’te imzalanan barış antlaşmasından sonra, Sultan’ın bir isteği derhal yerine getirilmiş ve Venedik’in ünlü ressamı Gentile Bellini hemen İstanbul’a gönderilmişti (1479). Bu duruma göre Floransa, Venedik’ten hiç aşağı kalır mıydı? Hem Floransa’nın Sultan’a yaklaşmasında başka bir sebep daha vardı. Pazzi ailesi’nin, 1478’de Medici’leri iktidardan düşürmek için tertiplediği o korkunç suikast ile Gugliano di Medici –kilisede ayin esnasında– öldürülmüş; ne çare ki iktidar gene Medici’lerde kalmıştı. Şimdi tek iş, İstanbul’a kaçıp Galata’ya sığınan katil Bandini’yi tekrar Floransa’ya getirip layık olduğu cezayı vermekti. Nitekim de öyle oldu. Medici’lerin, o zaman bütün Batının “Büyük Türk” diye andığı Fatih nezdindeki ricaları müspet karşılanmış, Bandini iade edilmiş ve Pazzi ailesinin bütün erkekleriyle birlikte, Floransa’da asılmıştı.

            Halbuki, Fatih Sultan Mehmed, bu olaydan tam 11 yıl önce, Floransa’dan çok daha basit bir şey istemişti. Bütün arzusu, Ragusa Cumhuriyeti aracılığıyla, Floransa’da yayımlanan bazı tıp kitaplarının ve sanat eserlerinin bir an önce İstanbul’a getirilmesi idi. Nihayet kitaplardan bir kısmı gelmiş, bir kısmının gönderilmemesi ise Fatih’i üzmüştü. Nitekim Rumeli Beylerbeyi Mahmut Paşa’nın, 15 Nisan 1467’de, Sazlıdırı’da yazıp Ragusa Cumhurbaşkanına gönderdiği bir mektup, Fatih’in Rönesans’la olan ilgisini ne kadar güzel açıklar. Mahmat Paşa, Kiril harfleriyle ve Hırvat dilinde yazılan bu mektupta, kısaca şöyle diyor: “… bilmiş olasınız ki, gönderilen üç tıp kitabından dolayı, asıl şahsınıza teşekkür ederiz. Diğer kitapları da [burada kitapların Latince adları geçiyor] bulursanız gönderiniz.”. Gene bu mektupta Mahmut Paşa, Sultan’ın bir ricasını daha açıklamaktadır ki, onun da kelimeler tam okunamadığı için ne olduğu anlaşılmayan, resim nevinden bazı sanat eserleri olacağı sanılmaktadır. Bu hususta aynı mektupta şöyle açıklanıyor: “… bakırını, gümüşünü ve altınını arayın. Çünkü Sultan bunları çok seviyor. Onun için acele edin ki, çabuk bulasınız, kitapların da resimlerin de bedellerini ne ise tamamen ödeyeceğiz”.

            Fatih, İstanbul’u almadan daha önce, antik devirlere ait sanat eserlerine çok meraklı idi. Hattâ Rönesans’da modern arkeolojiyi kuran Anconalı Cyriacus’un Büyük Türk ile olan münasebeti, ilk olarak 1452 yılında, Venedikli yazar Giaccomo Langusta tarafından açıklanmıştı. Diğer yandan arkeoloji ilminin babası sayılan Cyriacus’un, 1453’te Fatih’in davetlisi olarak ve Fatih’in hareketini bizzat görmek üzere Ordu-yu Humayun’a davet edilmiş olduğu ve şehre maiyette girdiği, Filelfo’nun aynı tarihte yazılmış bir mektubuna atfen, ilk olarak Berlin Üniversitesi profesörlerinden ünlü sanat tarihçisi Emil Jacop tarafından açıklanmıştır (1929). Görülüyor ki Fatih, yalnız Rönesans ile değil, aynı zamanda Rönesans sanatına temel olan Antikite ile de yakından ilgilidir.

            Floransa ve Venedik’in Fatih’e yaklaşma yolunda sarf ettiği gayrete, Rimini Prensi Sigismondo Pandolfe Malatesta da katılmıştı. Bu prensin de Fatih nezdinde bir elçisi vardı. Günün birinde Sultan Mehmed, prensin sarayında ünlü bir madalyoncunun bulunduğunu nasılsa işitmiş ve elçilik yoluyla, bu sanatçının İstanbul’a gönderilmesini rica etmişti. Bunun üzerine Prens Sigismondo, 1463 yılında Fatih’e yazdığı bir mektupta, “…yalnız madalyoncu Matteo de Pasti’yi değil, aynı zamanda resimleri gene bu sanatçı tarafından yapılmış olan “Askerliğe Dair” (De re militari) adlı bir kitabı da sunuyorum” demişti. Fakat elde bulunan vesikalar ve bugüne kadar yapılan araştırmalar, Matteo de Pasti’nin İstanbul’a geldiğini tevsik edememektedir [belgeleyememektedir]. Bahis konusu kitabın Topkapı Sarayında bulunan ilk baskısı ise, 1472 tarihini taşımaktadır.

            Bu tutarsızlık karşısında şimdilik akla gelen şudur: Rimini Prensi bu mektubu Fatih’e 1463’te yazmamıştır. Çünkü 1463’te Mora seferi başlamış, 1464’te de Venedik’in isteği üzerine, San Marco kilisesinde kılıç kuşanan Sigismondo, Fatih’e karşı harekete geçmiş ve iki yıl süren Mora seferinde mağlup olmuştur. Demek ki, madalyon sanatçısı ve kitap, bahis konusu mektupla Fatih’e gönderileceği sırada, iki memleket arasındaki münasebet ansızın bozulmuş (1463) savaş patlamış ve teşebbüs gerçekleşememiştir. O halde büyük ressam Leonardo da Vinci’nin, en sevdiği dört kitaptan biri olarak vasıflandırdığı bu eserin Topkapı sarayındaki nüshası 1472 tarihli olduğuna göre, 1463 tarihinde, Matteo de Pasti’nin minyatürlü el yazması halinde meydana getirdiği ve Prens Sigismondo tarafından Fatih’e gönderilen yazma nüsha ve mektup nerede? Henüz her ikisinin de ortada olmadığına bakılırsa, Matteo de Pasti’nin İstanbul’a gelemediğini iddia eden bazı sanat tarihçilerine hak vermemek imkânsız. Bununla beraber, Topkapı sarayındaki III. Ahmet kitaplığının bu bakımdan taranmasının, probleme kesin bir sonuç vereceği muhakkaktır. Avusturyalı oryantalist J.V.Karabacak ise, 1918’de yayımladığı bir eserde, Matteo de Pasti’nin 1463 yılından çok önce İstanbul’a gelmiş olması ihtimalini savunmakta ve Rönesans sanatçıları tarafından Fatih’i görmeden yapılan bütün madalyonlara, hep Matteo de Pasti madalyoyonunun esas olduğunu iddia etmektedir (?).

            İşin daha önemli bir tarafı da, Fatih’in İtalya’dan İstanbul’a davet ettiği Rönesnas sanatçısının, yalnız Venedikli ressam Gentile Bellini olmamasıdır. Son zamanlara kadar, en çok ressam Gentile Bellini’den bahsedilmesi, herhalde British Museum’daki meşhur Fatih portresini, hemen herkesin tanımasından ileri gelmektedir. Halbuki G. Bellini’den önce, Napoli Kralı Ferdinand’ın, kendi ressamı Constanzio de Ferrara’yı Fatih’e gönderdiğini (1478) ve bu ünlü Rönesans sanatçısının, Sultan’ın misafiri olarak, senelerce İstanbul’da çalışmış olduğunu, bugün çok az kişi bilmektedir. Hattâ Venedik makamlarının, yalnız Bellini’yi değil, gene Fatih’in isteği üzerine, devrin tanınmış heykelcisi Bartolomeo Bellano’yu da –Bellini ile beraber– İstanbul’a gönderdiği muhakkaktır (1479).

            Diğer yandan son zamanlarda yapılan araştırmalar da göstermiştir ki, 1455-1480 yılları arasında, sırf Fatih Sultan Mehmed’in ilgi ve isteği ile İstanbul’a gelmiş, gelmek istemiş veya bu konuda Türkiye’ye teveccüh etmiş ünlü yabancı sanatçılar arasında, Bellini, Bellano, Matteo de Pasti, Constanzio de Ferrara’dan başka: Maestro Paolo, Benedetto da Majano, Bertoldo di Giovanni gibi İtalyan Rönesansı’nın dünyaca tanınmış büyük üstatları da yer almaktadır.

            Bu da gösteriyor ki, ilim ve sanat uğrunda Doğu ve Batı dünyasından gereği gibi faydalanan Fatih’in, bütün reform önderlerinin ihmal etmeden yöneldikleri Rönesans’a da kapıları açmak istemesi kadar tabii bir hareket olamaz. Bu hareket, aynı zamanda, millî sanata, yeni teknik ve estetiğin aşılanması gayretidir.